اعلام مىكرد . اين‌گونه رفتار را در عصر امويان در حقيقت تنها با عزل عامل خاتمه‌يافته تلقى مىكردند . « 131 » امّا اين امر به‌هرحال در آن زمان بدون شك زيانى واقعى و حتى بيشتر از اين به كل تشكيلات ادارى وارد مىآورد . به هنگام اخذ ماليات ، حاكم از جانب مأموران ديوان الخراج كه اهل الخراج « 132 » و يا عمّال الخراج « 133 » ناميده مىشدند محافظت مىشد ( تعداد آنان را 6 نفر ذكر كرده‌اند ) . « 134 » اين مأموران براساس وظايفشان ، عناوين مختلفى داشتند ( دبير - منشى ، [ متصدى دفتر اسناد ] ؛ مستوفى - محصّل مالياتى ؛ مشرف - بازرس ؛ استوار - امين ) ( سيستان سال 48 ه / 668 م ) . « 135 » استعمال اصطلاحات ايرانى - در حسابدارى نيز - تا حدى در اعصار بعدى حفظ شد . « 136 » در سياست‌نامه توصيه مىشود كه مأموران ( همچنين اجاره‌داران مالياتى ) حد اكثر هر سه سال يك‌بار تعويض شوند . « 137 » در قبايل چادرنشين ( « كردان » و ديگران ) صدقه ( - زكات ) « 138 » توسط رؤساى قبايل ، اخذ و گردآورى مىشد . « 139 » امّا اينان در هر مورد از مصرف واقعى آن

--> ( 131 ) . بلاذرى : فتوح البلدان ، ص 319 ( حدود سال 38 ه / 658 م در رى ) ؛ ابن اثير : الكامل ج 5 ، ص 36 ( سال 103 ه / 22 - 721 م : مسلمه حاكم بين النهرين و خراسان ) . ( 132 ) . طبرى : تاريخ 3 . ص 1272 ( سال 223 ه / 838 م در طبرستان ) . ( 133 ) . طبرى : تاريخ 2 ، ص 1458 ( سال 104 ه / 3 - 722 م در خراسان ) . ( 134 ) . در اين‌باره رجوع كنيد به خلاصه Mez 103 و نيز مفاتيح العلوم ، ص 54 و بعد . ( 135 ) . تاريخ سيستان ، ص 92 . ( 136 ) . طبرى : تاريخ 2 ، ص 81 ( سال 45 ه / 66 - 665 م ) . ( 137 ) . سياست‌نامه ، ص 37 . ( 138 ) . اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 99 . در بين روشهاى اخذ ماليات ، روش جوامع قديمى به‌عنوان نمونه و الگو به كار مىرفت و به خصوص در مقابل روش بنو تغلب مسيحى معتبر شناخته مىشد : يحيى : كتاب الخراج ، ص 10 و بعد - به طور كلى رجوع كنيد به : Pfaff 32 - 46 ; Joseph Schacht in der EI , IV 1302 - 04 . , . Siddiqi , Fin . q - 54 ( همراه با خلاصه‌اى از نظرات اسلامى درباره اين موضوع و نيز كوششى براى توضيح بيشتر مطلب بر مبناى برداشتهاى جديد و علمى در زمينه مالى ) . - در قم در قرن 4 ه / 10 م علاوه بر صدقه ، خراج نيز وصول مىشد : قمى : تاريخ قم ، ص 167 . ( 139 ) . اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 113 - ياقوت : معجم البلدان ، ج 4 ، ص 289 ( حدود سال 318 ه / 930 م در